कपिलवस्तु । रातको मध्यभाग। गाउँभरि सन्नाटा हुन्थ्यो। तर जब कसैको घरमा सुत्केरी व्यथाले कोही छटपटाउँथ्यो, तब सबैको मुखमा झुण्डिने एउटै नाम थियो— मालती हरिजन।
त्यो समय न गाउँमा अस्पताल थियो, न हातमा मोबाइल, न त आँगनमा एम्बुलेन्स नै। जोखिमले भरिएको त्यो अन्धकार समयमा गर्भवती महिलाका लागि आशाको एउटै किरण थिइन्, मालती। तालीम प्राप्त सुडेनीका रूपमा उनले आफ्नो जीवनको ऊर्जावान् समय समाजको सेवामा बिताइन्। तर, विडम्बना! जीवनको उत्तरार्धमा उनी आफैँ राज्यको नजरमा ‘अनागरिक’ बनेर कष्टकर जीवन बिताउन बाध्य छिन्।
सेवा नै धर्म, मुस्कान नै पुरस्कार
स्थानीयका अनुसार मालतीले हजारौँ महिलालाई सुरक्षित रूपमा सन्तान जन्माउन सहयोग गरेकी छन्। वर्षाको झरी होस् वा पुसको ठिहिर्याउने जाडो, उनले कहिल्यै ‘हुन्न’ भनिनन्। धेरै अवस्थामा ज्यान जोखिममा रहेका आमा र शिशुलाई उनकै अनुभव र साहसले पुनर्जन्म दिएको थियो।
गाउँका ज्येष्ठ नागरिकहरू अझै सम्झन्छन्, “अस्पताल जान बाटो थिएन, साधन थिएन। हाम्रा लागि मालती दिदी नै अस्पताल र डाक्टर दुवै थिइन्।” त्यो बेला उनले पारिश्रमिकको आशा कहिल्यै राखिनन्। नवजात शिशुको पहिलो रोदन सुन्दा उनको अनुहारमा देखिने मुस्कान नै उनको सबैभन्दा ठूलो कमाइ थियो।
बदलिएको समय, बिर्सिएकी मालती
समयसँगै देश बदलियो। गाउँगाउँमा स्वास्थ्य चौकी र आधुनिक बर्थिङ सेन्टरहरू खुले। सुरक्षित सुत्केरी सेवा संस्थागत भयो, तर मालतीको योगदान बिस्तारै इतिहासको पानामा सीमित हुन पुग्यो। ८४ वर्षको उमेरमा पुगेकी मालतीको शरीर अहिले कमजोर छ। कहिल्यै अरूलाई सहारा दिने ती हातहरू आज आफैँ लौरो र सहाराको खोजीमा छन्।
नागरिकता नहुँदाको सास्ती: “राज्यले मलाई किन चिनेन?”
मालतीको सबैभन्दा ठूलो पीडा गरिबी होइन, पहिचानको अभाव हो। जीवनभर नेपालमै बसोबास गरेकी र यहीँको माटोमा पसिना बगाएकी उनीसँग आजसम्म नेपाली नागरिकता छैन। नागरिकता नभएकै कारण उनले राज्यले दिने ज्येष्ठ नागरिक सामाजिक सुरक्षा भत्ता समेत पाउन सकेकी छैनन्।
“मेरो उमेरका सबै साथीहरू भत्ता लिन जान्छन्, म पनि सँगै जान्छु तर मेरो नाम लिस्टमा हुँदैन,” भरिएका आँखा पुछ्दै उनी भन्छिन्, “पहिले मतदान गर्न जान्थेँ, सरकार बनाउन भोट हाल्थेँ। अहिले नागरिकता छैन भनेर मत हाल्न पनि पाइन्न। म यही देशमा जन्मेँ, यहीँ काम गरेँ, तर आज मलाई आफ्नै देशमा बिरानो बनाइयो।”
एउटा प्रश्न: न्याय कहिले?
देशमा व्यवस्था फेरियो, संविधान बन्यो, तर मालती जस्ता भुइँतहका मानिसको अवस्था फेरिएन। स्थानीय बासिन्दाहरू भन्छन्, “जसले सयौँ आमाको कोख र शिशुको भविष्य बचाइन्, आज उनी आफैँ राज्यको सेवाबाट वञ्चित हुनु राज्यको लज्जास्पद पाटो हो।”
मालतीको अन्तिम इच्छा ठूलो छैन। उनी केवल एउटा नागरिकताको कागज चाहन्छिन्, जसले उनलाई ‘नेपाली’ भएको पहिचान देओस्। “मेरो जीवन त बितिसक्यो, तर मर्नुअघि राज्यले मलाई आफ्नो नागरिक भनेर चिनिदिए ढुक्कले आँखा चिम्लिन पाउँथेँ,” उनले काँपिरहेको स्वरमा आफ्नो अन्तिम इच्छा व्यक्त गरिन्।
समाजको सेवामा जीवन अर्पेकी यी ‘वृद्ध सुडेनी’ को बिलौना सुन्ने फुर्सद अब राज्यलाई कहिले होला? यो प्रश्न कपिलवस्तुको त्यो शान्त गाउँमा अझै अनुत्तरित छ।
